June 12, 2009 - (QOL) Waxay cirka isku shareertey dhibaatada hadda Soomaaliya ka aloosan, ka dib markii uu soo shaac-baxay heshiiskii ku dhex-maray magaalada Jabuuti bartimihii Bishii Juun 2008dda Xukuumadda Fedaraalka ku-meel-gaar ah iyo Ururkii dib-u-xoreynta, garabkii Jabuuti, kaas oo looga gol lahaa in looga gudbo mashaakilladii siyaasadeed, laguna helo xal-waara. Haddii la filayey in uu heshiiskaan najaxo, oo lagu soo af-jaro dhibaatada daba-dheeraatay ee halakeesey Dalkii iyo dadkiiba, waa lagu hungoobey, ka dib kolkay madaxa ka luleen garabkii Casmara, Al-shabaab iyo Ururro kale in ay ku biiraan dawladda, iclaamiyeenna dagaal ka dhan ah, taas oo xaalkii sii murjisay, kana dhigtey “Jug-jug meeshaada jog!”.

Sida dhabta ah, kala-maanka hadda ka dhex-taagan Ururrada Islaamka Soomaaliyeed ee isku haya hoggaaminta waddanka ma ahan mid Cusub, horey ayey isugu hayeen fakir ahaan; habka loo marayo soo af-meeridda dhibaatada Soomaaliya iyo waddada loo qaadayo iyadoo ay ku qaybsanaayeen fikirkaasi labada Urur-Islaameed ee ugu waa-weyn ee ka la ah: Ururka Akhawaanul-musliim (Islaax iyo Aala-shiikh) iyo Midka Salafka oo, hadda ka farcameen ururro kale oo badan, wuxuuna khilaafkani bilawdey ka dib dhicitaankii Dawladdii dhexe ee Soomaaliya 1991-kii.

Ururka Akhwaanku (Waa Islaax iyo Aala-shiikhe) iyagu waxay qabeen ra’yi ahaan in uusan dagaal xal u keenayn mashaakillada ka aloosan waddanka ee, ay wanaagsan tahay in Mujtamaca lagu dadaalo, loo furo xarumo dib-u-heshiisiin ah, kuwo wax-barasho oo loo furo  da’yarta, loo gar-gaaro dadka tabaalaysan, iyadoo geesta kalana dacwadda iyo wanaag-sheegga laga wado, si markaas loo gaaro, loona soo celiyo Maamulkii Islaamka ee caalamiga ahaa. Laakiin Salafiyiintu sidaas fakir ahaan way ka duwanaayeen, waxayna qabeen: In hubka bidixda lagu qaato, midigtana Kitaabka Eebbe, mujtamacana loo furo xarumo khayrka iyo diinta loogu sheego, in looga furo dadka aaminsan fikirka Salafiyada iyo dhallin-yaradaba xarumo lagu taba-baro goballada Soomaaliya, iyadoo geesta kalana dacwadda iyo khayr-sheegga laga wado, lalana Jihaado gaalada iyo gala-raacaba, si markaas Soomaaliya looga Unko “Dawlad Islaami ah,.

Fikirkii noocaas ahaa ayaa geliyey Salafka daggaallo sokeeye iyo kuwo caalami ah oo, ay kala kulmeen guul-darrooyin  ba’an, waxayna samaysteen urur ay magaciisa ku hawl-galaan oo la dhihi jirey “Al-itixaaddul –Islaami” oo, hadda ururro-diimeedyo kale ka farcameen. In kasta oo markii ay dagaallo badan galeen –oo isugu jirey kuwo maxalli iyo caalami ah- ku hoobteen ay fakir ahaan qudhoodii kala jabeen laakiin, in badan oo ka mid ah madaxdii iyo hoggaamiye-yaashii Ururku weli kama harin fikirkoodii iyo manhajkoodii, wayna ku socdeen waddadii awood-adeegsiga. Waxay aad ugu lug lahaayeen samaysankii Maxkamadaha ee bilowday horraantii 1994kii. In kasta oo loo aneeyo fikirkii yegleelidda Maxkamadaha Shiikh Maxammed Macallin oo ka tirsanaa Ururka Ikhwaanka, haddana waxay ahaayeen Maxkamadahaas kuwo ku salaysan Qabaa’il, qabiil walbana isaga ayaa u madax-bannaanaa cidda uu uga dhiganayo Madax maxkamaddiisa. Sidaas ayeyna ku heleen in ay ku soo baxaan hoggaaminta maxkamadaha kuwooda awoodda leh.

Kolkay la wareegeen Xamar Ururrada Islaamka Soomaaliyeed, waxay asaaseen  Dallad ay ku mideysan yihii oo ahayd “Midawga Maxkamadaha Soomaaliyeed”. In kasta oo hoggaamiye looga dhigey Shiikh Shariif Shiikh Axmed oo fakir ahaan Ikhwaan ah – siiba Aala-shiikh-, haddana waxaa mideynayey cadaw ay wada lahaayeen oo ahaa Ururkii la dagaalanka Argagixiska ee uu taageerayey Mareykanku. Laakiin sidaas ooy tahay, fakir ahaan khilaaf weyn ayaa u dhexeyey, waxaadna ka dheehan kartaa sida Shiikh Shariif Awaamiir aan ka soo bixin loo fuliyey, oo ay ugu weynayd mamnuucidda Qaadka, Sigaarka,  mamnuuciddii Xarumaha Shaneemooyinka iyo ciyaaraha iyo weliba xiridda xarumaha Ganacsiga kolka la gaaro Salaadda, mana aysan qabin Shiikh Shariif iyo asxaabtiisu wax-yaalo badan oo ay ku kacayeen Ragga ugu waa-weyn Salafka ee ka tirsanaa Maxaakiimta.

Markii Itoobiya waddankii ku gal-galatey, wiiqdeyna awooddii Maxaakiimta, waxay raggii ugu sarreyey Maxaakiimtu u carareen dhankaas iyo Waddankaas Eratariya oo, ay magan-galyo iyo taageeraba ka doonteen. Waxay ku samaysteen waddankaas dhexdiisa urur ay u bixiyeen “Ururka dib-u-xoreyta Soomaaliyeed” oo markaas madax looga dhigey Shiikh Shariif Shiikh Axmed. Xoogaa yar haddii lawada shaqeeyey waxaa si tartiib-tartiib ah u soo shaac-baxay khilaafkii fakir ahaan u dhexeyn jirey Akhwaanka iyo Salafka. Shiikh Shariif iyo xulafadiisu waxay soo bandhigeen in aysan wanaagsanayn, xal lagu gaari karin, Itoobiyana waddanka looga saari karin dagaal ee, loo baahan yahay, in la raadiyo xal kale oo siyaasadeed, in wada hadal la furana ay lagama maarmaan tahay. Arrintaas Salafkii ay markaas hor kacayeen Xassan Daahir iyo Dr. Cumar Iimaan way diideen, waxayna soo bandhigeen fakir ah, in Itoobiya iyo acwaanteedu Muruq mooyee maan waxba looga qaadi karin.   

Shiikh Shariif iyo raggiisiiba waxay go’aan sadeen in ay fikirkaas ka dhabeeyaan, wada hadalna la furaan Dawladdii C/llaahi Yuusuf ee ay riixeysay Dawladdii Itoobiya. Wadahadallo hoose ayey dawladdii Imbagaati la bilaabeen. Haddii ay go’aansadeen hir-gelinta fikirkaan fadhi uma yaallo Eratariya oo, iyadu fikirkaan u aragta mid danaheeda siyaasadeen wax u dhimaya, waxay isla markiiba u dhaqaajiyeen halkaas iyo Jabuuti. Garabkii Salafiyiinta iyo intii raacsanaydba waxay ku hareen Asmara, oo ay ugu cad-caddaayeen Shiikh Xassan Daahir Uweyn, Dr. Cumar Imaan, iyo Shiikh C/llaahi Cali Xaashi. Waxay isla markiiba iclaamiyeen, in uu Shiikh Shariif iyo raggiisuba waddankii khiyaaneen, noqdeena daba-dhilifyo aan wax-ba dhaamin C/llaahi Yuusuf iyo xertiisa. Laakiin Shiikh Shariif taas dhag jalaq uma siin, wuxuuna go’aansadey in uu la dheelo Dawladda C/llaahi iyo tan Itoobiya “Ciyaar-siyaasadeed” fogaan-arag ah, oo danta laga lee yahay tahay, in Dawladda siyaasadda lala wadaago, waddankana Itoobiya laga saaro, isagoo dhan kale beesha caalamkana taageero weyn ka halay, maaddaama ay u arkayeen nin Qun-yar socod ah, oo lala shaqeyn karo, halka ay Shiikh Xassan iyo raggiisaba u arkayeen kuwo mayal-adag oo, marnaba la fahmi karin.

in kasta oo “Ururka dib-u-xoreynta” qayntii Asmara iyo in badan oo Soomaali ahba u arkayeen wadahadallada nabadeed ee Jabuuti ee u dhexeeya Shiikh Shariif iyo Dawladdii C/llaahi, in aysan wax xal ah keeni karin maaddaama siyaasad ahaan labada garab kala xeel-dheer yihiin, haddana si lama filaan ah waxaa u soo baxay ifafaalo muujinaya Khayr. Waxaa isla markiiba ka baxay Waddanka, Itoobiya, oo awalba naf haysay, oo markii beesha caalamku dalbatay in ay Xamar ka baxdo tiri “Turaan-turo awalba horaan u-socdey”. Waxaa kale oo la tuurey C/llaahi Yuusuf, Baarlamaankiina waxaa loo soo wareejiyey Jabuuti, iyadoo lagu tala-galay in la ballaariyo luguna daro intuu yahay oo kale oo, ka imaanaya dhanka “Ururka dib-u-xoreynta, garabka Jabuuti. Baarlmaankii waa laballaariyey, waxaana Madax-weyne loo doortey Shiikh Shariif Shiikh Axmed, wuxuuna ballan-qaadey markii loo caleemo-saarey Madax-weyne-nimada, in uu waddanka Shareecada Islaanka ku xukumayo, wadahadallo dib-u-heshiineedna la bilaabayo garabyada kale ee Ururrada Islaamka ee gudaha iyo dibadda Waddanka ka jira.

“Ururka dib-u-xoreynta” garabkii Asmara, gebi ahaamba waa qaadaceen shirkaas iyo natiijadii ka soo baxdeyba, iyaga oo u arkayey in uusan dhib mooyee dheef soo kor dhinayan. Waxay aaminsanaayeen, in bixitaanka Itoobiya uusan keenin shirkaasiye ay Itoobiya lafaheeda u carartey, sida uu horey dhawr jeer uga dhawaajiyeyba Malazanaawi –Ra’isal-wasaaraha Itoobiya. Waxay u arkayeen oo kale shirkaas iyo natiijadiisaba mid uu daadihinayo Mareykanka iyo Reer-galbeed kale, aysanna is qaban karin Alle-u-jeed iyo Reer-galbeed-u-jeed. Waxay iclaamiyeen dagaal ka dhan ah Dawladdaas Shiikh Shariif, iyagoo dhanka kalana sameeyey Urur ay ku bahoobeen “Ururkii dib-u-xoreynta”, garabkii Asmara iyo Ururro kale oo Islaami ah oo gudaha waddanka ka dagaalamayey – oo dhammaanba awal isku fikir ahaa (Salaf)-, waxayna ururkaas u bixiyeen “Ururka Islaamka”, waxaa kale oo isla dawladda Qaadacay “Ururka Mujaahidiinta ee Al-shabaab”, oo leh awood adag oo ballaaran, fakir ahaana Safal ah. Arrinkii afka-hadal kuma ekaana, wuxuu dalkii mar kale tiimbadey dagaallo sokeeye oo diimeed, taasoo ummad iyo maal badamba galaaftey. Waxaa kale oo hadda iyana samaysmey urur-diimeed kale oo, isna fakir ahaan weligiba ka dhan ahaa kuwaan oo dhan, kan oo keeni kara dhibaato isna hor leh.
 

Maaddaama hadda waddanku Urur-diimeedyo gacanta ugu jiro, caddahayna in faraq kala-maanimo u dhexeeyo Ururro-diimeedka hadda dalka ku har-damaya, waxaa habboon in faraqaas fikradeed meel la iska saaro iyada oo la eegayo danta guud ee Ummadda, lana daryeelayo shacabka. Haddii kale oo, sidan lagu socdo waxay hor-seedi kartaa dagaal-diimeed ka darnaada dagaalladii sokeeye oo sii dabadheeraada, oo naf iyo maal kale oo badan galaafta, siiyana fursad dahabi ah oo kale Waddamada cadawga ah ee daneeya arrimaha Soomaaliya.

 

W/Aruriyey: Cali Cabdi Rude – Uloleeyaha Nabadda iyo Xuquuqul-Insaanka.

CIT, DIT, DBA, DIF and BSc.

E-mail: cabdirude@hotmail.com
Karachi-Pakistan

Waxaa dib-u-eegey, fikaro badanna ku Darey, Qaraa sare; Suldaan Nayruus Xaaji Aadan.

Ilaha Qoraalka: Waxaa qoraalkaan inta badan ka soo rogey Al-Jaziira, waxaa kale oon la kaashadey Wakaaladaha wararka ee Caalami ah, iyo weliba Qaar ka mid ah Website-yada Soomaalida kuwooda macluumaadyada keydiya. Waxaa kale oon xog badan ka helay, Qaamuuska Xogaha aruuriya ee Wikipedia.