Qiiradu Way na Qafaalatay

OPINION / FIKRAD

July 03, 2009 - (QOL) Af Soomaaliga ayaa waxaa la yiraahdaa waa af aad iyo aad u da' weyn oo hodan ku ah gabayo iyo suugaanno fara badan oo kala geddisan, sida; Heesaha, dhaantada, baraanburka, maansada, maahmaahda, IWM. Waxay kulli keyd u ahaayeen afka soo-jireenka ah ee an lahayn qoraal wixii ka horreeyey 1972dii. Waxay kale oo ay kulligood ka siman yihiin inay xambaarsan yihiin dareen qiiro leh oo kasoo go'ay ruux bulshada ka mid ah. Haddii afka Soomaaliyeed qeybta ugu weynni murtida tahay ayna qiiro (emotion) ku salaysan tahay, dadkana sidoo kale iyo si ka ballaaranba qiiradu wey u saamayneysaa. Tusaale ahaan; dabeecaddooda, dhaqankooda, hab-fikirkooda, iyo noloshoodaba way saameeyn. Qiiradu, haddaba, qofka mar waa ka qoslisaa marna waa ka oohisiisaa. Marar badanna ma muuqataba oo shaqsiga uurkiisa ayey ka holcaysaa iyadoo dibedda muuqaal sidaa u weynni uu ka bidhaameeyn. Qofkaasi guduhuu ka gubanayaa. Waxa uu qofkaasi qabaa jirro ka timid cudur-qiireed haysa nafsigiisa. Qofkaasi, wuu kulul yahay.

Haku timaaddo dhab ama dhalanteed midka ay doontee, ruuxa wejigiisa ayey dareen aawadiis marar il-biriqsi ku beddeshaa. Waxay dhalisaa jah wareer iyo cillado kale oo fara badan, qofka ay haleeshaana miyir uu ku xisaabtamo ma leh inta ay hayso. Waxay shaqsi ku abuurtaa nacayb, jacayl, iyo wixii la mid ah ee dareenno ah. Sidaas awgeed, qof qiireysani khatartiisa ayuu leeyahay oo caqligiisa ayey ka xoog badisey. Wuxuu ku kacayaa falal guracan inta uu qiireeysan yahay. Wixii uu maal ahaan wakhtigaas hantay ama soo maqooradey ma noqdaan wax waara oo hanaqaada ee ugu dambeynta badanaa guuldarro ayey ku dhammaadaan. Sidaas iyo siyaabo kale oo kala duwanba way u saameeysaa ruuxa. Bulshoweynna waa sida oo kale.

Midda aynu u dan leenahay waa ta saameeynteedu horyaalka u tahay ficillo ummadeed iyo dhaqankoodba waaayo qiiradu waa nagaan ee maaha mid si fudud isaga tagta, inta ay sii nagaanneysaana way sii tarmi un. Qiiradu kali ahaan waa dhib badan tahay oo waa in la baadigoobaa dad sidoo kale ay u hayso, si ay isaga kaashadaan cullayskeeda. Ruuxu wuxuu raadsanayaa dad la mabda' ah oo wuxuu sababo u raadinayaa dareenkaas cirka isku shareeray culleyskiisa cid la mataanta. Tusmayn; Hadallada qofkaas waxaa ka mid noqonaya; “Aniga kaliya maahee dadka oodhan ayaa sidan qaba oo wax u fahansan,” IWM.

Dadkeennu waxay si qiireeysan ugu dheggan yihiin qabiilka sababta oo ah wuxuu u yahay caymis, aqoonsi, taageero, niyad-dhis, medaddaalo, meherad, magac iyo maammuus intaba. Waxaa tusaale loo adeegsan karaa in had iyo goor la yiraahdo aqoonyahanno Soomaaliyeed waa tiro yar yihiin. Dhabcan, waa tiro yar yihiin, waxaase sii yareynaya waxaa weeye in qaarkood aysan xor ka ahayn qiiradaas ummadda intaade kale ku fidday. Sidaas daraadeed, waxay fikradda qabiilka kala mid yihiin geeljiraha iyo midka qabiilka magaciisa wax ku shaxaada ee ku faana. Aqoontoodiina sidaas ayey ku qiimo iyo qaayo beeshay oo u seegtey dadkii ay wax tari lahayd.

Qof an waxbaran/qaban baa qofkale tiisa ku faanaya, qabiil dartiis. Taasi waxay qofkaas ka hor-istaageysaa inuu wax barto ama shaqaysto oo wuxuu massuuliyaddiisii dul saaray dad kale - caymis. Marka ay dhabtu timaaddo wuxuu ku hadli oo kaliya waa magaca qabiilka, illeen caqli/cilmi iyo meherad kale ee uu leeyahay ma jirtee. Hanan kari waayey nolol kol hore. Bulshada ayuu dhimmaal ku yahay oo shaxaadayaa meeshii u wax ku soo kordin lahaa.

Dal iyo dibedba, waxaa jira shirar Soomaaliyeed oo taxane ah oo ku-dhawaad giddi ku dhammaada guuldarro. Dadku shirarkaas waxay uga qeyb qaataan si wada tashi looga arrimmiyo duruufaha jira. Waxaa aalaaba dhacda in marka shirku dhammaado (waaba haddii lagu guullaysto!) inta banaanka la'istaago dabadeena meeshaas laga bilaabo qabiil iyo qurunkiis oo go'aannadii shirkuna meeshaas ku qiimo beelaan. Ma caqlixumaa sababtu? Qiiro? ..Labadaba? Bal gudagal yar..

..Waxaannu leenahay erayo qiiro dhalisay amaba ay ku dheehan tahay, sida;

Astaamaha lugu garto qofka qiireeysan waxaa ka mid ah; walwal joogto ah, fudayd iyo degdeg fara badan, aqoon cilmi oo meeshii uu ka adeegsan lahaa uu gebi ahaanba ag marayo iyo gacan ka-hadal uu u uur-mariido. Dagaal buu ku ciilbaxaa kadibna ka shallaayaa.

Soomaaliyi marka miyaaney ahayn dad-qiireed haddii gacantu kasoo horreyso? Miyeysan habbooneyn inaannu ka fiirsanno sidey inoo saameeyso bulsho ahaan? Sidee wax ka yihiin dad walaalo ah oo intaas dagaallamayey? Miyeyse dhici kartaa in dadi intaas oo sannadood isu ciil qabo? Goorma ayey arrintu ciil ka weynaaneysaa oo ay noqonaysaa mid muujineysa inuu ruuxu xag kale ka jirraban yahay oo uu ciilku marmarsiyo un u yahay? Yurub oo gubatayba waa laga heshiiyey! Labo Soomaali ah haddii inta qol lagu xiro dabadeedna subixii loo soo laabto waxaa loo imaan iyagii oo laba koox u kala go’ay oo gabood iyo hardan galay.

Bulsho qiireeysan garasho iyo wanaag ayey ka waabataa inta ay hayso. Waxaa tab ahaan (qiirada) u adeegsada xukuummadaha miletari ama kelitalisyada oo ku beerlaxawsada kuna dhiirriggeliya dadka danyarta ah. Waxay marag u tahay sida kelitalisyadu taageerada ugu ballaaran badanaa uga helaan saboolka, eryaanna indheergaradka. Ummadaha ay haleeshaana kama baxaan camalxumo iyo is-afgaranwaa, hashkadeyn joogto ah, dareen qalafsan, dagaal iyo fudayd, walal iyo walbahaar. Waxay kale oo ay horseeddaa; Maseyr, xifaaleyn, ximmin, quursi, nacayb, iyo colaad. Waa wax lagama maarmaan ah oo mudan in ummadda laga haqabtiro baahideeda aqooneed sida dunida horrumartay oo kale ee dhalisay in dadyow kala isir/diin/dad/af ah wada noolaadaan/shaqeeyaan oo dantoodana mideeyaan si ay ugu ilaashadaan horrumarkooda iyo jiritaankooda.

Wada shaqeynta/noolaashuhu waa astaan muujisa ilxabnimo, saa dad sidaa yeelay waa kuwo dantooda gartay'e. Dunida saddexaad waa ku yar yihiin dad dantooda sidaas ugu midooba. Is cafis iyo is-aamminaad waa caqli iyaba, yase heeshee, qof qiireeysani dad ma cafiyo mana aammino. Dabcan, qof dad waa hore ka geeryooday mar walba u barooranaya waa mid la dhintay dadkii waagaas ka geeriyooday oo ifkan maanta anan jooginba. Waxa uu qaadayaa cudurro ay ka mid yihiin dhiigkar iyo dhabar xanuun markuu da’ noqdo oo waxayna la haleeshaa hoos-u-dhac weyn oo xag caafimaad ah, maan iyo addinba. Qofkaasi waa daciif ay qiiro ka tan badisay.

Gaandhi ayaa isagoo mar ka hadlayey cafiska, wuxuu yiri; “Daciifku wax ma cafiyo ee kuwa itaalka leh ayaa wax cafiya, kana gudba dhibkii soo maray waa hore.” 

Aqoonyahankii lagu magacaabi jirey Leopold Sedar Senghor (9kii, Oktoobar, 1906dii - 20kii Diseembar, 2001dii) waxa uu ka mid ahaa aqoonyahannadii ugu cilmiga sarreeyey ee Afrika soo mara qarnigii la soo dhaafay, kolna noqday Madaxweynihii ugu horeeyey ee uu yeesho dalka Sinigaal, ayaa isaga oo ka faalloonayey dadyowga madoow ee adduunka ku nool, waxa uu yiri: "Emotion is Negro, as reason is Greek". “Qiiro waa madow, sida sababi (milgeeyntu) Girriig u tahay.”

Inkasta oo ay tixdaasi dhalisay muran iyo is-afgaranwaa, Mudane. Senghor wuxuu ku dooday inuu ka wadey oo kaliya in dadka madow ay mararka arrimo adag la soo gudboonaadaan qiiroodaan ugu horreynta ee aysan sababta eegin ama adeegsanba sabab oo dhan, kuna dhegaan oo ku adkaystaan dareen ahaan wuxuu camalkoodu farayo. Marka Yurub loo babacdhigo.

Waxay Yurub ka tusaale qaadataa dhaqammadii iyo taariikhdii Girriiggu lahaan jireen ee sababtu halhayska u ahayd. Falanqeyn kadib ayaa tiro sii kordhaysey la safatay Md. Senghor iyo ra'yigiisa oo markii hore cod dheer ku diiddanaa. Oraahdiisu way miro dhashay.

Tusaale; Qof madoow ayaa la aflagaaddeyn, kal iyo laab ayuu ku qaadi erayada aflagaaddada ah wuxuu xijin gacan-ka-hadal - hadduu awoodo iyo haddii kaleba. Qof cad wuu xanaaqi sida ka madoow, laakinse fal inuu ku xijiyo uma badna. Tusmeyn; Innagoo an dadka madow takooreynin ayaa waxaan oran karnaa in qofka madoow uu aflagaaddadaas si gaar iyo si shaqsiyan ahba u qaatay - tusmeyntu intaas ayey ku eg tahay. Labadooda mid waa qiireeysan yahay midna waa uu ka qaan gaarey qiirada.

Aqoonyahan, marka, waa kan (sida Madaxweynnihii hore ee Sinigaal) mar walba meel dheer wax ka eega oo ka weyn isqabqabsiga iyo jah wareerka bulshoweynta inteeda kale saameeyey, xalna keena. Maaha qof qiiro qafaalatay oo an iyagaba waxba dhaamin, dareenkiisuna kacsan yahay oo seef-la-bood ah, iyo, tallooyinkiisa ku-meel-gaarka ah midna.

Waddammada horrumaray waxay hab-dhaqanka bulshadooda ku beeraan halbeeg fikradeed oo falanqeynta, wada qeybsiga, tanaasulka, iyo garqaadashada ku salaysan. Iskuullada ayaa lagu dhigaa. Dhallaankooda, kuwa xannaan-maalinlaha illaa iyo waxbarashada aasaassiga ah oo dhan waxaa loola xaajoodaa sida dad waaweyn. Reer Galbeedku dhaqan ahaan ciddii wax an sidaa ahayn oo caqliga iyo damiirka lid ku ah la timaadda ummadda inteeda kale waxay agtooda ka tahay dhogorqabe oo way sharafbeeshaa.

Carruurta waxaaa lagu beeraa ineysan qiiroon ee ay caqliyeeyaan beddelkeed. Ugu dambeyn, waxay ku barbaaraan inay xisaabtamaan had iyo goor. Cirroole camalkiisu caqligiisa rogay carruurtaas kor ku xusan ayuu ka liitaa. Sidii shirkii nabadeynta Soomaaliyeed ee 2004tii oo kuraasta la'iskulaadhacayey gudaha xaruntii shirka ee Neeyroobi, Kiinya oo kale haka filan carruurtaan!

Aqoonyahan Soomaaliyeed oo mar hadla oo ummadda wada dhageysataa wuu yar yahay. Kuwo khaladaadka-dhaqanneed falanqeeya oo saxana waa ka sii yar yihiin. La'isma tixgaliyo, la'isma dhageysto, la'isma cafiyo. Sida ummadaha kale dantooda u mideeyaan marka ay dhibaatooyin la soo gudboonaadaan oo kale lama yeelo. Waa nala dhaammaa ee waa inaannu ogaanno waxa nalagu dhaammo. Lagama tusaale qaato waddada soo maray dhibkaan oo kale sida ay kaga soo gudbeen massiibooyinkii saynta ku dhagey waa hore ee haddeerna taariikh un u ah iyo calaamad ah in an mardambe loo noqonin.

Kuwa qiireeysan wada tashi, wada hadal, midnimo, hadaf toosan, iyo wax allaale iyo wixii soo afjari karayey mushkilladda ballaaran ee jirta ayuu dareenkaas kacsani u oggolayn ummadda uu hayo. Dad qiireeysani intaas midna kuma dhaqaaqaan ee waxay baadigoobaan sidii ay u aargoosan lahaayeen oo u khiyaami/dhantaali/cunsuri layaaheen kuwa kale, IWM. Waa ibtilo-u-joog; Qaran, qoys, iyo gobol oo heerkeedu waa soohdin-dhaaf. Ogow, qabiilkaa dugsiiyaa qiiroleeyda.

Inta ay taasi jirto astaanta adduunku Soomaaliya iyo Soomaali oo dhan ka haysto waxay waligeed ahaan midda hadda jirta: Dad madmadow oo caqli xumo lagu inkaaray, sumcad xummo, qaxooti adduunka ku firirsan ah, oo an lahayn midnimo iyo madax toona, dambiyo dagaal iyo kuwo bani'aadmiba, ummad giddiggeed jah wareersan, sabool ah, haween iyo carruur Soomaaliyeed oo bad iyo berriba dunida ku tabaaleeysan, arrimo murugeysan oo raaga iyo kuwo cusubba - sannadba sannad kadib. Illaa la wada quusto oo la gaaro mar ay kamadambays tahay oo wixii suurtogal ah un oo kaliya lagu khasban yahay in la aqbalo markaas, taasoo ah; Waxba.

Bulshadu inta ay ka kooban tahay giddigeed isu si uma qiireeysna ee waa la kala daran yahay. Mar haddii kuweenna dibedda ku nool ee indhuhu u furmeen (sida la rajeeyo) annu awoodi weyney ineyno magaca Soomaaliyeed oo kaliya sharaftiisa dacda ka illaallino oo an diblommaassiyiin fiican ka noqon weyney gudaha dalalka na qaabbilay ee an ammaankeenna iyo nolosheenna u tiigsannay, magaceennana dhooqeeyey oo wax sir ahba aynnu lahayn, kuwa guduhu eedda oo dhan ma leh. Dibedjir dibjir ah.

Waxaa hadda bulshoweynta Soomaaliyeed ka buuxa cirrooleyaal aad iyo aad u qiireeysan. Waxay wali gocanayaan dhibaatooyinkii labaatankii sano ee lasoo dhaafay amaba labaatankii ka sii horreeyey ee xukuummaddii miletari. Qeybtaani iyagoo waaweyn ayey mararka qaar sidii dhoocilihii gafuurrada isu tuurayaan (iyagoo waddammo kale qaxooti ku ah!) qabiillo dirirray awgood. Sidaasna caqli iyo dadnimo moodaya. Waxaa dheer, dhallin ay koriyeen oo dibedda ku caqliyeysatay oo qabiil-nacaybkoodu kuwa gudaha Soomaaliya jooga ka daran yahay.

Badanaa waxay la jaan qaadaan waalidkood iyo waxey kusoo abuureen oo waxay, tusaale ahaan, mareegaha iyo degellada Soomaaliyeed amaba kuwa kaleba u isticmaalaan si qashin-qub ah oo kale, kana buuxiyaan aflagaaddo iyo wixii ay waa ahaan jireen, hadda yihiin, ciil bax, islaweynni, faan iyo qabiil caydiis, iyo waxyaalo kale oo qof dammiir lehi isu quurin inuu ku tiraabo. Inkasta oo aysan badanaa garowsho u lahayn tusaalaha xun ee ay u yihiin dhallaankooda, tabtaani waa u caado iyo dhaqan. Waa moogan-iyo-maahsan iyagu. Dalka oo ammaandarri daraadeed an marnaba nabad buuxda u saldhiganeynna qaska iyo isdhexyaaca jira ayey dhumuc weyn ku leedahay. Kala qeybsanaanta iyo is-aamin la'aanta Soomaalida dhexdeeda ah ee uu shisheeyuhu og yahay si xeeladeysanna uga faa'iideysanahayo iyo dhibaatooyin kale oo fara badan ee an lasoo koobi karin, gebigood horay ayey ummado kale u soo mareen, sida Ruwaanda. Kulligoodna inta caqli jirin ee ay qiiro jirto way jiri doonaan ama kuwo ka daranba waa imaan karaan mustaqbalka. Kuwa hadda jiraaba qiiro iyo wax lamid ah oo la dhayelsadey ayey ugu horreyntii ku bilowdeen. Dhimbil hurtay oo intii goori goor ahayd anan la damin ayaa dhalisey dabka baxaya. Dad qiiraysani go'aan ay saaka gaareen baa duhurkii lagu kala dhalandhooli.

Ummad walba marka ay lasoo dersaan dhibaatooyin baaxaddaas leh waxaa saxa dhallintooda oo dhammaanba khaladaadkii da'dii hore ayey beddelaan. Waxay dhallintoodu diiwaan geliyaan fikrado ama dhaqammo cusub oo looga tallaabayo midda guracan ee jirta, ummaddaasina sidaas ayey ku badbaaddaa oo waa wax la oran karo waa sida qaarruummaha qaarkood ku tanaadeen kuna tarmeen qaarna ku cirib tirmeen kuna rogmeen. Eeg qaarruummihii Maayan iyo Koobtigga.

Nasiibdarro, wareerka dartii, dhallinta Soomaaliyeed ugu horreynba kalsoonidaas ma leh. Waxaa inteysan hadal baran lagu beeraa nacaybka qoloda uu reerku neceb yahay. Dhallaan ad dhashay oo ad nacayb bartaa waxay kaa dhigeysaa hoodo-laawe summeeyey maskax cusub oo adduunka timid kana hor istaagtay wax suubbanaa oo ay sameyn laheyd inta ay adduunka joogto. Islamar ahaantaasna, waxaad ugu beddeshay mid xumaan-u-joog ah. Taasina inaadan marka horeba dhalin ayaa dhaanta. Waxaa la'isweydiiyaa sababta keentay in ilmaha Soomaaliyeed badanaa ka aadaab xun yihiin kuwa ajnabiga ah, qaarad walba oo ay joogaan. (Waa la isukeen sheegay dunida oo dhan). Waxaa mar walba muuqata in cilladdu ka timaaddo waalidka iyo guriga uu ilmahaas shiddeysani ku barbaaray, sida waalidku ula dhaqmaan ilmaha iyo wixii ama ciddii ay ugu horreynta dhaqan ahaan la jaan qaadaan – aalaaba waaridka, oo dayaca.

Nin caddaan ah baa wax soo iibsadey, kadib, wuxuu arkay lagac saa'id ah oo baaqigiisii soo raacday. Wiil yar oo uu dhalay iyo isaguba, waxay ku lugeeyeen baraf dhexdii si lacagtii yarayd ee saa'idka ahayd loogu celiyo dukaankii. Mar uu la sheekaysanayey dadkii dukaanka joogay ee la dhacay aamminaaddiisa, ayaa waxaa hadalladiisii ka mid ahaa, in arrintu ay "tusaale xun u noqon lahayd yarkayga haddii an lagacta keydsan lahaa". Nin Soomaaliyeed ayaa isna isagoo sheeko ku jirey wiilkiisa yari gaariga aabbihii daaqaddiisa furay. Micne maleh, balse, ta ku xigtey ayaa fiiro mudan. Aabbuhu markii uu arkay falka wiilkiisa ayuu nimankii uu la sheekaysanayey ku yiri; "WAA GAANGIISTAR!" Isagoo markaa u muuqday mid ku faraxsanaa tallaabada uu qaaday wiilkiisu. Kuraydaasi waxay kala hayaan labo waddo. Reer baa tuug koriya, reerna aqoonyahan.

Ummad dhaqanka dhallaankeeda ayaa la eegaa marka loo kuurgalayo keeda guud. Waalidku marar badan oo uu ku dhaqaaqo tusmooyin an maqalkoodu iyo muuqaalkoodu u habbooneyn carruurtiisa kas iyo maag kama aha ee waa wax yool ah oo si fudud ku yimid oo qiiro, IWM., ku faahay. Sida badi dadkeenna haysata, waalid sabool ah ama ay haystaan duruufo kale ee nololeed mar walba uma muuqanayaan waxyaalahaas aayaha reebaya oo ay carruurtu ka maanguurinayaan.

Waalid waalan ilmo waalan ayuu koriyaa meesha ku miyir iyo cilmi-na uu koriyo kuwo cilmi iyo miyir wax ku fuliya. Dhaxalreebka-dabeecadeed waa dhaqan, maaha mid isir.

Ummad qiireeysani waxay itaalkeeda ku lumisaa wax an miro dhal u ahayn ee wakhti dhammays un ah. Ogow, dad qiireeysan iyo barabixiddooduba waa isdabajoog, waa hal iyo nirrigteed. Jiritaankeennu waa gabbaldhac. Malaha waxaannu u baahannahay Md. Senghor oo kale oo ummadda si guud hal-abuur ugu cidda. Qiirada na qafaalatay ee na dilatayna naga barbaariya, waayo, Soomaaliyi gacal ma leh.

W/Q: Siciid Shire

SiciidShire@live.com